از آیه: تا آیه:
انتخاب سوره :
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَ ما هُمْ بِمُؤْمِنينَ8يُخادِعُونَ اللَّهَ وَ الَّذينَ آمَنُوا وَ ما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَ ما يَشْعُرُونَ9في‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَليمٌ بِما کانُوا يَکْذِبُونَ10وَ إِذا قيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ11أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَ لکِنْ لا يَشْعُرُونَ12وَ إِذا قيلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا يَعْلَمُونَ13وَ إِذا لَقُوا الَّذينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلي‏ شَياطينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ14اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ يَمُدُّهُمْ في‏ طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ15أُولئِکَ الَّذينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدي‏ فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ ما کانُوا مُهْتَدينَ16
شماره صفحه : 3 حزب : 1 جزء : اول سوره : بقرة
بازديد کننده گرامی چنانچه تمایل دارید، شما هم می توانید تفسیر ای در سايت ثبت کنید، تا با نام خودتان ثبت و در سايت نمایش داده شود.
 » تفسیر المیزان - خلاصه
8) (و من الناس من یقول امنا بالله و بالیوم الاخر و ما هم بمؤمنین ):(ازمردمند کسانی که می گویند ما به خدا و روز قیامت ایمان آورده ایم ، در حالیکه ایشان مؤمن نیستند)، بیان حالت منافقان است که درجامعه اسلامی ازمزایای مسلمین (بواسطه اقراربه شهادتین ) بهره مند هستند، ولی درباطن کفر می ورزند وبهمین سبب بزودی جریمه این بهره مندی به ناحق را، درآتش دوزخ ، چند برابرخواهند پرداخت و مجازات خواهند شد. [ نظرات / امتیازها ]
9) (یخادعون الله و الذین امنوا و ما یخدعون الا انفسهم ومایشعرون ):(آنها با خدا و مؤمنان خدعه و نیرنگ می زنند ،در حالیکه جزخودشان را نمی فریبند و آنها درک نمی کنند)، خدعه نوعی ازمکر و نیرنگ است و می فرماید: منافقان با خداو مؤمنان نیرنگ بازی می کنند، درحالیکه حقیقتا جزبه خودشان نیرنگ نمی زنند و نتیجه مکر آنان به سوی خودشان بر می گردد،چون خداوند براعمال آنها و باطنشان اطلاع دارد، ولی آنها اشعار به این مطلب ندارندو این را درک نمی کنند. [ نظرات / امتیازها ]
10) (فی قلوبهم مرض ):(در قلبهای آنها بیماری است )، قلب منافقان خالی ازحسن نیت است و حق راردمی کنند به همین جهت قلبهای آنان از درک حق ،بیمار است (فزادهم الله مرضا):(سپس خداوند هم به بیماری آنها می افزاید)،پس خداوند بواسطه این بیماری که ازناحیه خودشان است و به جهت مجازات آنها براین کوری و بیمار دلی آنها می افزاید،البته این عذاب دنیوی آنانست آنگاه درآخرت آنها را به شدیدترین عذاب مبتلا می کند،(و لهم عذاب الیم بما کانوایکذبون ):(و به سبب اینکه دروغ می گفتند ،برایشان عذابی دردناک خواهد بود)،پس سبب عذاب آنها فساد نیت و دروغگویی و تظاهر به ایمان بوده است . [ نظرات / امتیازها ]
11) (واذا قیل لهم لاتفسدوا فی الارض ):(و هنگامی که به آنها گفته شود، درزمین فساد نکنید)،فساد یعنی خارج کردن شیئی ازحد اعتدال آن ،پس هرتحریفی در اوامر خداوند و هردور شدنی از طریق الهی و نظامی که برای سعادت بشر آن را وضع کرده است ، منجر می شود به اختلال درهدفی که بخاطرآن خلق شده اند، و نظام وظایف مختل و معطل می شود و بهم می ریزد وازاین جهت ازفساد نهی شده است ، ( قالوا انمانحن مصلحون ):(می گویند، هماناما اصلاح کننده هستیم )،پس آنها نام افساد خود رااصلاح می گذارند و اعمال زشت خود راموجه جلوه می دهند. [ نظرات / امتیازها ]
12) (الا انهم هم المفسدون ولکن لایشعرون ):(آگاه باشید که اینها اهل فسادهستند ولیکن این را درک نمی کنند)،آگاه باشید که آنان درفساد غرق شده اند ودرراه انحراف غوطه می خورند، پس بواسطه گمراهی ، شعورخود راازدست داده اند و درک صحیح ندارند. [ نظرات / امتیازها ]
13) (واذا قیل لهم امنوا کما امن الناس ):(و هنگامی که به آنها گفته شود که مانند سایر مردم ایمان بیاورید)، منافقان ازتسلیم دربرابرپیامبر(ص )استنکاف می ورزند و هنگامی که به آنها گفته می شودکه مثل سایر مردم ایمان بیاورید،(قالواانؤمن کما امن السفهاء):(می گویند آیا مانند سفیهان ایمان بیاوریم ) و مؤمنان راضعیف الرأی و نادان می شمارند و آنها را کسانی می دانند که تعلق به طبقات بالای اجتماع ندارند،(الا انهم هم السفهاء):(بدانید که اینهاخودشان نادانند)،پس منافقان به واسطه ردکردن ایمان پست ترین مردم هستند،چون آن کسانی که منافقان آنها را به سفاهت وصف می کنند به ایمان نایل شده اند،درحالیکه اینها(یعنی منافقان ) دعوت رسول را رد کرده اند فقط بخاطر داعیه نفسانی خودشان که نمی خواهند باکسانی که ازطبقات عالی جامعه نیستند (فقراو بندگان مؤمن ) مشارکت داشته باشند، پس درواقع اینها سفیه و نادانند ،(ولکن لایعلمون ):(ولیکن این را نمی دانند)،امابخاطر انحطاط وپستی آراءشان این رانمی دانند . [ نظرات / امتیازها ]
14) (واذالقوا الذین امنوا قالوا امنا):(هنگامی که مؤمنان را ببینند،می گویند:ایمان آوردیم )،هنگامی که مؤمنان را می بینند تظاهر به ایمان می کنند وخود رادرجامعه اسلامی جا می زنند،(واذاخلوا الی شیاطینهم ):(وهنگامی که باشیاطین خود خلوت می کنند)، و هنگامی که بایهود مواجه می شوند (که ازآنهاروشهای نفوذ درصفوف مسلمین را می آموزند و یهود را یاور وپشتیبان خودمی یابند)،(قالوا انامعکم ):(می گویندماباشماهستیم ) و هرگز از شما جدانمی شویم وبه جماعت مسلمانان نمی پیوندیم ، (انمانحن مستهزؤن ):(همانا مامسخره کنندگان هستیم )، براستی که ما مسلمانان رابه مسخره گرفته ایم و استهزاءمی کنیم . [ نظرات / امتیازها ]
15) (الله یستهزی بهم ):(خداوند آنها را مسخره می کند)،خداوند بخاطرنفاقشان آنها رااستهزاءمی کند، (و یمدهم فی طغیانهم ):(و به طغیان آنهامی افزاید)،و آنهارا درطغیان و سرکشی ونفاقشان وا می گذارد و برطغیان آنهامی افزاید ،بخاطر دورویی خودشان ،(یعمهون ):یعنی درسرکشی سرگردان هستند و راه خطاو اشتباه رابدون هدایت می پیمایند . [ نظرات / امتیازها ]
16) (اولئک الذین اشتروا الضلاله بالهدی ):(اینها کسانی هستند که گمراهی را با هدایت خریده اند)،آنها هدایت رادرکنار خود داشتند و همراه آنها بود، اماهدایت را فرو گذاشتند و ضلالت را انتخاب کردند ،یعنی ضلالت را به بهای ایمان خریدند و همانا، هدایت راباضلالت معامله کرده اند، (فما ربحت تجارتهم ):(پس معامله آنان سودی نداشت )، یعنی معامله ایشان معامله خسارت باری است و نفعی ندارد ،چون هدایت را داده اند وضلالت را خریده اند،(و ماکانوا مهتدین ):(و ایشان هدایت شده نیستند) چون باتلاش بسیار به سوی ضلالت و گمراهی می تازند و ازهمه جوارح و اعضاءخود دراین طریق مددمی جویند. [ نظرات / امتیازها ]
  مرضيه السادات قاسمپور - تفسیر نور
15)
کلمه «یَعمهون» از «عَمَه» مثل «عَمى» مى‏باشد، لکن «عمى» کورى ظاهرى را گویند و «عمه» کورى باطنى است. امام رضا علیه السلام در تفسیر این آیه مى‏فرماید: خداوند، اهل مکر و خدعه و استهزا نیست، لکن جزاى مکر و استهزاى آنان را مى‏دهد. همچنان که آنان را در طغیان و سرکشى خودشان، رها مى‏کند تا سر درگم و غرق شوند. و چه سزایى سخت‏تر از قساوت قلب و تسلّط شیطان و وسوسه‏هاى او، میل به گناه و بى‏رغبتى به عبادت، همراهى و همکارى با افراد نا اهل و سرگرمى به دنیا و غفلت از حقّ که منافقان بدان گرفتار مى‏آیند. منافقان، دوگانه رفتار مى‏کنند و لذا با آنها نیز دو گونه برخورد مى‏شود؛ در دنیا احکام مسلمانان را دارند و در آخرت کیفر کفّار را مى‏بینند. 1- کیفرهاى الهى، متناسب با گناهان است. در برابر «انّما نحن مستهزؤن»، «اللَّه یستهزئ بهم» آمده است. 2- منافقان با خدا طرفند، نه با مؤمنان. (آنها مؤمنان را مسخره مى‏کنند، ولى خدا به حمایت آمده و پاسخ مسخره‏ى آنان را خودش مى‏دهد.) «اللَّه یستهزئ بهم» 3- استهزا، اگر به عنوان پاسخ باشد مانعى ندارد. نظیر تکبّر در مقابل متکبّر. «اللَّه یستهزئ بهم» 4- از مهلت دادن وزیاده بخشى‏هاى خداوند، نباید مغرور شد. «یمدّهم فى طغیانهم» 5 - سرکشى و طغیان، زمینه‏اى براى سر درگمى‏هاست. «فى طغیانهم یعمهون» [ نظرات / امتیازها ]
 » تفسیر کشاف
13) و "ما" فی "کما" یجوز أن تکون کافة مثلها فی (ربما)، و مصدریة مثلها فی (بما رحبت ). و اللام فی "الناس " للعهد، أی کما آمن رسول الله صلی الله علیه وسلم و من معه . أو هم ناس معهودون کعبد الله بن سلام و أشیاعه لانهم من جلدتهم و من أبناء جنسهم ، أی : کما آمن أصحابکم و إخوانکم ، أو للجنس أی : کما آمن الکاملون فی الانسانیة. أو جعل المؤمنون کأنهم الناس علی الحقیقة، و من عداهم کالبهائم فی فقد التمییز بین الحق و الباطل . و الاستفهام فی (أنؤمن ) فی معنی الانکار. و اللام فی (السفهاء) مشار بها إلی الناس ، کما تقول لصاحبک : إن زیدا قد سعی بک ، فیقول : أو قد فعل السفیه . و یجوز أن تکون للجنس ، و ینطوی تحته الجاری ذکرهم علی زعمهم و اعتقادهم ، لانهم عندهم أعرق الناس فی السفه . فإن قلت : لم سفهوهم و استرکوا عقولهم ، و هم العقلاء المراجیح ؟ قلت : لانهم لجهلهم و إخلالهم بالنظر و إنصاف أنفسهم ، اعتقدوا أن ما هم فیه هو الحق و أن ما عداه باطل ، و من رکب متن الباطل کان سفیها، و لانهم کانوا فی ریاسة وسطة فی قومهم و یسار، وکان أکثر المؤمنین فقراء و منهم موال کصهیب و بلال و خباب ، فدعوهم سفهاء تحقیرا لشأنهم . أو أرادوا عبدالله بن سلام و أشیاعه و مفارقتهم دینهم و ماغاظهم من إسلامهم وفت فی أعضادهم . قالوا ذلک علی سبیل التجلد توقیا من الشماتة بهم مع علمهم أنهم من السفه بمعزل ، والسفه سخافة العقل و خفة الحلم . فان قلت : فلم فصلت هذه الایة ب(لایعلمون )، و التی قبلها ب (لایشعرون ) ؟ قلت : لان أمر الدیانة و الوقوف علی أن المؤمنین علی الحق وهم علی الباطل ، یحتاج إلی نظر و استدلال حتی یکتسب الناظر المعرفة. و أما النفاق و ما فیه من البغی المؤدی إلی الفتنة و الفساد فی الارض فأمر دنیوی مبنی علی العادات ، معلوم عند الناس ، خصوصا عند العرب فی جاهلیتهم و ما کان قائما بینهم من التغاور و التناحر و التحارب و التحازب ، فهو کالمحسوس المشاهد، و لانه قد ذکر السفه وهو جهل فکان ذکر العلم معه أحسن طباقا له . مساق هذه الایة بخلاف ما سیقت له أول قصة المنافقین فلیس بتکریر، لان تلک فی بیان مذهبهم و الترجمة عن نفاقهم ، و هذه فی بیان ما کانوا یعملون علیه مع المؤمنین من التکذیب لهم و الاستهزاء بهم و لقائهم بوجوه المصادقین و إیهامهم أنهم معهم ، فاذا فارقوهم إلی شطار دینهم صدقوهم ما فی قلوبهم . وروی أن عبدالله بن أبی و أصحابه خرجوا ذات یوم فاستقبلهم نفر من أصحاب رسول الله علیه و سلم ، فقال عبدالله : انظروا کیف أرد هؤلاء السفهاء عنکم ، فأخذ بید أبی بکر فقال : مرحبا بالصدیق سید بنی تیم و شیخ الاسلام و ثانی رسول الله فی الغار، الباذل نفسه و ماله لرسول الله . ثم أخذ بید عمر فقال : مرحبا بسید بنی عدی الفاروق القوی فی دین الله ، الباذل نفسه و ماله لرسول الله . ثم أخذ بید علی فقال : مرحبا بابن عم رسول الله و ختنه سید بنی هاشم ماخلا رسول الله . ثم افترقوا فقال لاصحابه : کیف رأیتمونی فعلت ؟ فأثنوا علیه خیرا، فنزلت . [ نظرات / امتیازها ]
  حاجيه تقي زاده فانيد - تفسیر انگلیسی- ابن کثیر
11) (And when it is said to them: "Do not make mischief on the earth,''), means, "Do not commit acts of disobedience on the earth. Their mischief is disobeying Allah, because whoever disobeys Allah on the earth, or commands that Allah be disobeyed, he has committed mischief on the earth. Peace on both the earth and in the heavens is ensured (and earned) through obedience (to Allah).'' Ar-Rabi` bin Anas and Qatadah said similarly.



[ نظرات / امتیازها ]
12) (Verily, they are the ones who make mischief, but they perceive not.). This Ayah means that the hypocrites' behavior, and their claim that it is for peace, is itself mischief, although in their ignorance, they do not see it to be mischief.

[ نظرات / امتیازها ]
13) ("Shall we believe as the fools have believed'') they meant (may Allah curse the hypocrites) the Companions of the Messenger of Allah . This is the same Tafsir given by Abu Al-`Aliyah and As-Suddi in his Tafsir, with a chain of narration to Ibn `Abbas, Ibn Mas`ud and other Companions. This is also the Tafsir of Ar-Rabi` bin Anas and `Abdur-Rahman bin Zayd bin Aslam. The hypocrites said, "Us and them having the same status, following the same path, while they are fools!'' `The fool' is the ignorant, simple-minded person who has little knowledge in areas of benefit and harm. This is why, according to the majority of the scholars, Allah used the term foolish to include children, when He said,

[ نظرات / امتیازها ]
13) ("Believe as the people believe,''), meaning, `Believe just as the believers believe in Allah, His angels, His Books, His Messengers, Resurrection after death, Paradise and Hellfire, etc. And obey Allah and His Messenger by heeding the commandments and avoiding the prohibitions.' Yet the hypocrites answer by saying,
("Shall we believe as the fools have believed'') they meant (may Allah curse the hypocrites) the Companions of the Messenger of Allah . This is the same Tafsir given by Abu Al-`Aliyah and As-Suddi in his Tafsir, with a chain of narration to Ibn `Abbas, Ibn Mas`ud and other Companions. This is also the Tafsir of Ar-Rabi` bin Anas and `Abdur-Rahman bin Zayd bin Aslam. The hypocrites said, "Us and them having the same status, following the same path, while they are fools!'' `The fool' is the ignorant, simple-minded person who has little knowledge in areas of benefit and harm. This is why, according to the majority of the scholars, Allah used the term foolish to include children, when He said,
(Verily, they are the fools). Allah thus affirmed that the hypocrites are indeed the fools, yet,
(But they know not). Since they are so thoroughly ignorant, the hypocrites are unaware of their degree of deviation and ignorance, and such situation is more dangerous, a severer case of blindness, and further from the truth than one who is aware.


[ نظرات / امتیازها ]
14) The Hypocrites' Cunning and Deceit
Allah said that when the hypocrites meet the believers, they proclaim their faith and pretend to be believers, loyalists and friends. They do this to misdirect, mislead and deceive the believers. The hypocrites also want to have a share of the benefits and gains that the believers might possibly acquire. Yet,
But when they are alone with their Shayatin), meaning, if they are alone with their devils, such as their leaders and masters among the rabbis of the Jews, hypocrites and idolators.
(They say: "Truly, we are with you''). Muhammad bin Ishaq reported that Ibn `Abbas said that the Ayah means, "We are with you
(Verily, we were but mocking), means, "We (meaning the hypocrites) were mocking the Companions of Muhammad.'' Also, Ar-Rabi` bin Anas and Qatadah said similarly. Allah's statement



[ نظرات / امتیازها ]
15) Allah mocks at them and leaves them increasing in their deviation to wander blindly) answers the hypocrites and punishes them for their behavior. Ibn Jarir commented, "Allah mentioned what He will do to them on the Day of Resurrection, when He said,
(Allah mocks at them and leaves them increasing in their deviation to wander blindly). As-Suddi reported that Ibn `Abbas, Ibn Mas`ud and several other Companions of the Messenger of Allah said that,
(in their deviation to wander), "In the misguidance and disbelief that has encompassed them, causing them to be confused and unable to find a way out of it. This is because Allah has stamped their hearts, sealed them, and blinded their vision. Therefore, they do not recognize guidance or find the way out of their deviation.''


[ نظرات / امتیازها ]
16) (These are they who have purchased error with guidance), meaning, they exchanged guidance to buy misguidance. This meaning includes those who first believed, then later disbelieved, whom Allah described,
(So their commerce was profitless. And they were not guided), "By Allah! I have seen them leaving guidance for deviation, leaving the Jama`ah (the community of the believers) for the sects, leaving safety for fear, and the Sunnah for innovation.'' Ibn Abi Hatim also reported other similar statements.
[ نظرات / امتیازها ]
 » تفسیر راهنما
8) و از مردم کسانى هستند که مى گویند: به خدا و روز واپسین ایمان آورده ایم در حالى که آنان مؤمن نیستند.

1 - تقسیم انسانها به: تقواپیشگان، کافران و منافقان، از طبقه بندیهاى مردم در قرآن

هدًى للمتقین ... إن الذین کفروا ... و من الناس من یقول ءامنا

2 - گروهى از انسانها (منافقان) به دروغ مدعى ایمان به خدا و روز قیامت هستند.

و من الناس من یقول ءامنا باللّه و بالیوم الأخر و ما هم بمؤمنین

3 - ایمان به خدا و روز قیامت، از ارکان اعتقادى دین اسلام

و من الناس من یقول ءامنا باللّه و بالیوم الأخر

معمولا کسانى که در صدد نفوذ در میان طایفه و گروهى هستند، پایبندى خویش را به مهمترین اصول آن طایفه ابراز مى دارند. بنابراین از دیدگاه همگان، ایمان به خدا و قیامت از مهمترین ارکان اعتقادى اسلام مى باشد و آدمى با اظهار ایمان به آن از زمره مسلمانان محسوب مى شود.

4 - خداوند آگاه به اسرار انسانها و اندیشه هاى آنان

و من الناس من یقول ءامنا ... و ما هم بمؤمنین
[ نظرات / امتیازها ]
9) مى خواهند خدا و اهل ایمان را فریب دهند، در حالى که جز خودشان را فریب نمى دهند و نمى فهمند.

1 - منافقان مردمى نیرنگباز و فریبکارند.

یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

2 - ضربه زدن به اهل ایمان و توطئه علیه آنان، از اهداف منافقان در اظهار ایمان

یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

«خدع» به معناى پنهان کردن امرى و اظهار کردن امرى دیگر است به منظور ضربه زدن و ایجاد ناگوارى.

3 - منافقان با اظهار ایمان، در پى نیرنگ زدن به خدا و فریب دادن اهل ایمان هستند.

و من الناس من یقول ءامنا ... یخدعون اللّه و الذین ءامنوا

جمله «و ما یخدعون إلا أنفسهم» مى رساند که: منافقان به خدا و اهل ایمان نیرنگ نزدند و نخواهند زد. بنابراین «یخادعون اللّه ...»; یعنى آنان در صدد نیرنگ زدن هستند.

4 - منافقان علم گسترده و همه جانبه خدا و آگاهى او را به اسرار و نهان انسانها، باور نداشته و بدان معتقد نیستند.

یخدعون اللّه

از اینکه منافقان با نفاق خویش در صدد نیرنگ زدن به خدا برآمده اند، معلوم مى شود که آنان مى پنداشتند، اگر امرى را مخفى کنند، خداوند از آن آگاه نمى شود.

5 - خدعه و نیرنگ با خدا و مؤمنان، خودفریبى و نیرنگ زدن به خویشتن است.

و ما یخدعون إلا أنفسهم

6 - منافقان، به خودفریبىِ خویش و نیرنگبازى با خود، ناآگاه هستند.

و ما یخدعون إلا أنفسهم و ما یشعرون

7 - از رسول خدا (ص) روایت شده که فرمود: «... من یخادع اللّه یخدعه ... قیل له و کیف یخادع اللّه؟ قال یعمل بما أمره اللّه عز و جل ثم یرید به غیره ...;(1)

... کسى که [به خیال خود] خدا را فریب دهد، خدا او را فریب مى دهد ... به آن حضرت گفته شد: چگونه او خدا را فریب مى دهد؟ فرمود: به آنچه خدا دستور داده عمل مى کند ولى نیت او غیر خداست ...».
[ نظرات / امتیازها ]
10) در قلب هایشان مَرَضى هست، پس خدا به مرضشان افزوده است و برایشان به سبب دروغ گفتنشان عذابى دردآور خواهد بود.

1 - دل و اندیشه منافقان، مبتلا به مرضى سخت

فى قلوبهم مرض

سخت بودن بیمارى از نکره آمدن «مرض» استفاده شده است.

2 - خداوند، افزایش دهنده بیمارى در دل و جان منافقان

فزادهم اللّه مرضاً

3 - نفاق، خدعه گرى و دروغ پردازى، رذایلى هستند برخاسته از بیمارى دل

و من الناس من یقول ءامنا ... یخدعون اللّه ... فى قلوبهم مرض

«فى قلوبهم مرض» بیانگر ریشه رذایلى است که در آیات قبل و فرازهاى بعد، براى منافقان بیان شده است.

4 - منافقان، خود موجب پیدایش بیمارىِ دل و اندیشه، در خویشتن

فى قلوبهم مرض

برداشت فوق از مقایسه دو جمله «فى قلوبهم مرض» (در قلب منافقان بیمارى است) و «فزادهم اللّه مرضاً» (پس خداوند بیمارى آنان را افزون کرد) به دست مى آید; زیرا در جمله دوم خداند را افزایش دهنده بیمارى مى داند، ولى در جمله نخست بیمار شدن قلب منافقان را به خداوند نسبت نمى دهد; یعنى اصل پیدایش مرض را از خود آنان مى شمرد.

5 - سرایت بیمارى دل و اندیشه آدمى به تمامى وجود او

فى قلوبهم مرض فزادهم اللّه مرضاً

جمله نخست حاکى است که دل و اندیشه منافقان، بیمار است و جمله بعد، دلالت مى کند که بیمارى وجود آنان را فرا مى گیرد; زیرا نفرمود «فزادها اللّه مرضاً». این اختلافِ تعبیر یا اشاره به این معنا دارد که تمام حقیقت آدمى، دل و اندیشه اوست; و یا حاکى از آن است که بیمارى دل به همه وجود سرایت کرده و همه حرکات و سکنات آدمى را متأثر مى سازد.

6 ـ منافقان، به عذابى دردناک گرفتار خواهند شد.

و لهم عذاب الیم

7 ـ منافقان، مردمى دمساز با دروغ و دروغ گویى

بما کانوا یکذبون

فعل مضارع آن گاه که پس از «کان» و مانند آن قرار گیرد، دلالت بر استمرار در زمان گذشته دارد.

8 ـ کیفر دمسازان با دروغ، عذابى است دردناک

و لهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون

«باء» در «بما کانوا» سببیه است و «ما» مصدریه مى باشد; یعنى: و لهم عذاب الیم بسبب کذبهم المستمر.

9 ـ دروغ گویى مداوم منافقان، موجب افزایش بیمارى در دل و جان آنان

فزادهم اللّه مرضاً ... بما کانوا یکذبون

برداشت فوق مبتنى بر این است که «بما کانوا ...» علاوه بر تعلقش به «لهم عذاب الیم»، متعلق به «فزادهم ...» نیز باشد.

10 ـ عذابهاى الهى گوناگون و داراى چهره هایى مختلف

و لهم عذاب عظیم ... و لهم عذاب الیم
[ نظرات / امتیازها ]
11)
1 - منافقان، عناصرى فسادگر و تباه کننده جامعه

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض

کلمه «فى الأرض» نشانگر این است که فسادگرى منافقان محدود به خود و اطرافیانشان نبوده، بلکه فسادى است فراگیر و سرایت کننده به جامعه اى که در آن به سر مى برند.

2 - اعمال ناپسند و مفسدانه منافقان عصرِ بعثت، مورد اعتراض مسلمانان آن عصر

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض

3 - منافقان فسادپیشه، حتى کمترین فسادگرى را درباره خویش، پذیرا نیستند.

قالوا إنّما نحن مصلحون

کلمه «إنما» دلالت بر حصر دارد و حصر در جمله مذکور به اصطلاح «حصر موصوف در صفت» است. بنابراین جمله «إنما نحن مصلحون»; یعنى: از ما جز کارهاى صواب سر نمى زند و همه کارهاى ما موجب اصلاح جامعه است.

4 - منافقان، خویشتن را مردمى اصلاح طلب مى شمرند.

قالوا إنما نحن مصلحون

5 - منافقان بر اثر بیمارىِ دل و اندیشه، فسادگریهاى خویش را اصلاح طلبى قلمداد مى کنند.

فى قلوبهم مرض ... قالوا إنما نحن مصلحون

6 - منافقان، مردمانى نصیحت ناپذیر

و إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض قالوا إنما نحن مصلحون

7 - فسادگرى و نصیحت ناپذیرى منافقان، برخاسته از بیمار دلى آنان است.

فى قلوبهم مرض ... و إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض

8 - فسادگرى و نصیحت ناپذیرى، از نشانه هاى بیمارىِ دل و اندیشه است.

فى قلوبهم مرض ... و إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض قالوا إنما نحن مصلحون

9 - فسادگرى و اصلاح ناپذیرى منافقان، موجب گرفتار آمدن آنان به عذابى دردناک خواهد شد.*

و لهم عذاب الیم بما کانوا ... إذا قیل لهم لاتفسدوا فى الأرض

برداشت فوق مبتنى بر این است که: «إذا قیل» عطف بر «یکذبون» در آیه قبل باشد. بر این مبنا، مفاد جمله «إذا قیل ...» نیز همانند «یکذبون» بیانگر سبب گرفتارى منافقان به عذاب الیم است.

10 - فسادگرى منافقان، زمینه ساز افزایش بیمارىِ دل و اندیشه آنان

فزادهم اللّه مرضاً ... بما کانوا یکذبون. و إذا قیل لهم لاتفسدوا

برداشت فوق مبتنى بر دو امر است: 1ـ «إذا قیل ...» عطف بر «یکذبون» باشد. 2ـ «بما کانوا یکذبون» - علاوه بر تعلقش به «و لهم عذاب ألیم» - متعلق به «فزادهم اللّه» نیز باشد. بر

بر این مبنا جمله چنین مى شود: «فزادهم اللّه مرضاً ... بما کانوا اذا قیل لهم ... ».
[ نظرات / امتیازها ]
12)
1 - منافقان، مردمى فسادپیشه و تبهکارند.

ألا إنهم هم المفسدون

2 - منافقان، سرچشمه و منشأ فسادها و تبهکاریها در جوامع دینى هستند.

ألا إنهم هم المفسدون

در آیاتى از قرآن غیر منافقان نیز فسادگر خوانده شده اند بنابراین حصر در جمله «ألا إنهم ...»(تنها منافقان فسادگرند) حصر ادعایى است و اشاره به این معنا دارد که: فسادگرى غیر منافقان در قیاس با منافقان چیزى به حساب نمى آید; و یا اینکه فساد دیگران نیز به گونه اى به نفاق و منافقان باز مى گردد.

3 - منافقان، مفسدانى مدعى اصلاح گرى

إنما نحن مصلحون. ألا إنهم هم المفسدون

4 - منافقان، بى خبر از فسادپیشگى و تبهکارى خویش

و لکن لایشعرون

5 - بیماردلى منافقان، مانع از درک فسادگرى خویش

فى قلوبهم مرض ... ألا إنهم هم المفسدون و لکن لایشعرون

6 - اهل ایمان، باید منافقان را همواره مفسده گر و تبهکار بدانند.

ألا إنهم هم المفسدون

بیان فسادگرى منافقان با جمله اسمیه مقرون به حرف تنبیه (ألا = آگاه باشید) و نیز حرف تأکید (إنّ)، گویاى این است که منافقان با دروغ پردازیها مسلمانهایى را به این پندار رسانده بودند که ایشان مردمى اصلاح طلب هستند. بنابراین مى توان گفت از اهداف جمله «ألا» این است که: مسلمانان هرگز در مفسده گر بودنِ منافقان، تردید نکنند.

7 - لزوم هوشیارى مؤمنان در برابر فسادگریها و تبهکاریهاى منافقان

ألا إنهم هم المفسدون
[ نظرات / امتیازها ]
13)
1 - پیامبر (ص) فراخوان منافقان به ایمانى، همانند ایمان توده مردم

و إذا قیل لهم ءامنوا کما ءامن الناس

چون در آیه بعد، مطرح شده که منافقان در برابر مردم اظهار ایمان مى کنند، این احتمال رخ مى دهد که گفتگوى مطرح شده در این آیه ـ که در آن منافقان ابراز بى ایمانى مى کنند ـ میان پیامبر (ص) و اهل نفاق بوده است.

2 - صداقت توده هاى مردم در ایمان به پیامبر (ص) و آیین اسلام

ءامنوا کما ءامن الناس

3 - مؤمنان راستین در دیدگاه منافقان، مردمى سفیه و بى خردند.

قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

4 - بیمار دلىِ اهل نفاق، منشأ متهم ساختن اهل ایمان به بى خردى است.

فى قلوبهم مرض ... قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

5 - خود بزرگ بینى و تحقیر مؤمنان راستین، از صفات اهل نفاق است.

أنؤمن کما ءامن السفهاء

6 - منافقان، با متهم ساختن اهل ایمان به بى خردى، دعوت به ایمان را پذیرا نبودند.

قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

7 - منافقان، خویشتن را مردمى خردمند و روشنفکر مى پندارند.

أنؤمن کما ءامن السفهاء

8 - منافقان، خود مردمى سفیه و بى خردند.

ألا إنهم هم السفهاء

مقرون بودن خبر به «ال» و نیز وجود ضمیر فصل در جمله «ألا إنهم ...» از حصر حکایت دارد و این حصر به اصطلاح «حصر» اضافى است. بنابراین معناى جمله چنین است: منافقان بى خردند، نه مؤمنان راستین.

9 - منافقان، بى خبر از سفاهت و بى خردى خویش

ألا إنهم هم السفهاء و لکن لایعلمون

10 - منکر شمردن معروفها و معروف دانستن منکرات، از ویژگیهاى منافقان

إذا قیل ... و إذا قیل لهم ءامنوا ... قالوا أنؤمن کما ءامن السفهاء

از اینکه فساد را اصلاح گرى مى شمرند و ایمان را سفاهت مى پندارند، برداشت فوق به دست مى آید.

[ نظرات / امتیازها ]
14)
1 - منافقان، به هنگام حضورشان در میان مؤمنان، تظاهر به ایمان کرده و خود را مسلمان جلوه مى دهند.

و إذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنا

2 - منافقان عصر بعثت، متشکل از دو گروه: سردمداران نفاق و پیروان آنان

و إذا لقوا الذین ءامنوا قالوا ءامنا و إذا خلوا إلى شیطینهم

مراد از «شیاطینهم» رؤسا و سردمداران اهل نفاق است، و یاد کردن از آنان به عنوان شیطان، بیانگر این است که آنان صحنه گردان و خط دهنده مى باشند. قابل ذکر است که منافق بودن رؤساى نفاق، به صورت احتمال مطرح است.

3 - منافقان صدر اسلام، داراى جلسات سرى با رؤساى خویش براى طرح توطئه علیه اسلام و مسلمین

و إذا خلوا إلى شیطینهم

«خلأ به و إلیه» به معناى با او خلوت کرده است. برخى گفته اند: خلأ آن گاه که به «الى» متعدّى شود متضمن معناى رفتن نیز مى باشد. بر این مبنا «و إذا خلوا ...»; یعنى: «و اذا ذهبوا الى شیاطینهم خالین بهم; آن گاه که به سوى رؤساى خود روند و با آنان خلوت کنند.»

4 - سردمداران نفاق، توطئه گرانى شرور و شیطان گونه اند.

و إذا خلوا إلى شیطینهم

5 - منافقان صدر اسلام، به هنگام حضور در محفل سردمدارانشان، بر همگامى و هم مسلکى خویش با آنان (کفر به اسلام) تأکید مى کردند.

و إذا خلوا إلى شیطینهم قالوا إنّا معکم

6 - استهزاى مسلمانان و به تمسخر گرفتن جامعه ایمانى، هدف منافقان در تظاهر به اسلام

قالوا ءامنا ... إنما نحن مستهزءون

7 - صحنه گردانان نفاق در عصر بعثت، نگران تمایل پیروانشان به اسلام بودند.

قالوا إنّا معکم إنما نحن مستهزءون

حصر در جمله «إنما ...» حصر اضافى و از نوع «حصر قلب» است. کاربرد این گونه حصر در موردى است که گوینده در صدد بر طرف کردن توهمى باشد که مخاطب به آن مى اندیشد. این توهم در جمله «إنما نحن ...» گرایش منافقان پیرو، به اسلام است.

8 - اعمال و رفتار اسلام گونه منافقان، هرگز برخاسته از کمترین گرایش آنان به دین نیست.

قالوا إنّا معکم إنما نحن مستهزءون

حصر در جمله «إنما نحن ...» گویاى برداشت فوق است; یعنى: کارهاى ما در رابطه با ایمان و مؤمنان جز استهزاء، چیزى دیگرى نیست.

9 - «روى عن ابى جعفر (ع) (فى قوله «شیاطینهم») انهم کهانهم;(1)

از امام باقر (ع) روایت شده که: مراد از «شیاطینهم» در آیه شریفه، کاهنان یهود است».

1. تبیان شیخ طوسى، ج 1، ص 79; مجمع البیان، ج 1، ص 140.
[ نظرات / امتیازها ]
15)
1 - خداوند با خوار و حقیر ساختن منافقان، آنان را به استهزا خواهد گرفت.

اللّه یستهزئ بهم

«استهزاء» به معناى تمسخر کردن، است و هدف از آن خوار ساختن و حقیر کردن کسى است که مورد استهزا قرار مى گیرد.

2 - استهزاى منافقان از سوى خدا، کیفر تمسخر آنان نسبت به اسلام و جامعه ایمانى است.

إنما نحن مستهزءون. اللّه یستهزئ

آیه مورد بحث، بیانگر سزا و کیفر منافقان استهزا کننده است.

3 - منافقان، مردمانى متحیر و سرگردان در وادى گمراهى و طغیانگرى

یمدّهم فى طغینهم یعمهون

«عَمَه» (مصدر «یعمهون») به معناى تحیر و سرگردانى است. «یعمهون» حال براى «هم» در «یمدّهم» مى باشد. «فى طغیانهم» علاوه بر تعلقش به «یمدّهم» متعلق به «یعمهون» نیز مى تواند باشد. بنابراین جمله چنین معنا مى شود: خداوند بر طغیانگرى منافقان، در حالى که در گمراهى و طغیان سرگردانند مى افزاید.

4 - طغیانگرى و سرگردانى اهل نفاق، همچنان رو به افزایش و فزونى است.

و یمدّهم فى طغینهم یعمهون

«مَدّ» (مصدر «یَمُدّ») به معناى افزودن و نیز به معناى مهلت دادن، آمده است. برداشت فوق با توجّه به معناى اول، استفاده شده است.

5 - افزایش تحیّر و طغیان اهل نفاق، کیفرى است از جانب خدا براى آنان

یمدّهم فى طغینهم یعمهون

6 - همسانى کیفرهاى الهى با گناه گنهکاران

إنما نحن مستهزءون. اللّه یستهزئ بهم

7 - مهلت دادن به منافقان، گمراهان و طغیانگران از سنّتهاى الهى است.

و یمدّهم فى طغینهم یعمهون

برداشت فوق مبتنى بر این است که: «مدّ» (مصدر یمدّ) به معناى مهلت دادن باشد. در لسان العرب آمده است: «مده فى غیه یعنى، امهله (او را مهلت داد).»

8 - مهلت دادن به منافقان در طغیانگرى و سرگردانى، استهزاى خداوند نسبت به ایشان است.

اللّه یستهزئ بهم و یمدّهم فى طغینهم یعمهون

برداشت فوق بر اساس این احتمال است که: جمله «یمدّهم ...» تفسیر وبیان جمله «اللّه یستهزئ بهم» باشد.

9 - مؤمنان راستین در پیشگاه خدا، بسیار عزیز و محترم هستند.

إنما نحن مستهزءون. اللّه یستهزئ بهم

خداوند در مقام پاسخ، به استهزاگرى منافقان نسبت به مؤمنان خود در مقام پاسخ و دفاع برآمده و با ابتدا به نام جلاله «اللّه» خود را استهزا کننده آنان قرار داده است. این نحوه برخورد گویاى نکاتى از جمله: مقام و عزّت مؤمن در پیشگاه خداوند است.


10 - استهزا و به تمسخر گرفتن آن گاه که سزاى تمسخر و استهزا باشد، ناپسند نیست.

إنما نحن مستهزءون. اللّه یستهزئ بهم

11 - از امام رضا (ع) روایت شده که: ... «إن اللّه تبارک و تعالى ... لایسخر و لایستهزئ ... و لکنه عز و جل یجازیهم جزاء السخریة و جزاء الإستهزاء ...;(1)

... خداى تبارک و تعالى کسى را مسخره و استهزا نمى کند ... بلکه او سزاى مسخره و استهزاى منافقان را مى دهد ...». [ نظرات / امتیازها ]
16)
1 - منافقان، خریداران گمراهى در برابر از دست دادن هدایت هستند.

أولئک الذین اشتروا الضللة بالهدى

2 - تمامى زمینه هاى نیل به هدایت براى منافقان عصر بعثت، مهیّا بود.

اشتروا الضللة بالهدى

در حالى که منافقان هدایت نیافته بودند، آیه مورد بحث، هدایت را سرمایه آنان شمرده است; تا به این حقیقت اشاره کند که: تمامى زمینه هاى هدایت و اسباب خارجى ـ به گونه اى که گویا آن را در اختیار داشتند ـ براى ایشان فراهم بود.

3 - تجارت منافقان (خرید ضلالت در قبال هدایت)، تجارتى فاقد هرگونه سود و منفعت

فما ربحت تجرتهم

4 - منافقان، به سود و زیان واقعى خویش آگاهى ندارند.

و ما کانوا مهتدین

متعلق «مهتدین» به دلیل جمله هاى قبل، سود و زیان واقعى است; یعنى: و ما کانوا مهتدین الى منافعهم و مضارهم.

5 - آگاه نبودن اهل نفاق به سود و زیان واقعى خویش، عامل اختیار کردن ضلالت و از دست دادن هدایت

أولئک الذین اشتروا الضللة ... و ما کانوا مهتدین

جمله «ما کانوا مهتدین» عطف بر جمله «اشتروا الضلالة بالهدى» است و به منزله علت براى آن مى باشد; یعنى: چون به سود و زیان واقعى خویش راه نیافتند، به چنین تجارتى دست زدند.

6 - زیان واقعى انسان، در ضلالت و از دست دادن هدایت است.

اشتروا الضللة بالهدى فما ربحت تجرتهم

7 ـ منافقان با تظاهر به اسلام، در هدفهاى خویش (کسب منافع و ضربه زدن به اسلام)، موفقیتى به دست نخواهند آورد.

و ما کانوا مهتدین

برداشت فوق بر این اساس است، که متعلق«مهتدین» اهداف منافقان باشد; یعنى: و ما کانوا مهتدین الى مقاصدهم. آیات بعدى، این معنا را تأیید مى کند.
[ نظرات / امتیازها ]
 » تفسیر مجمع البیان
10) «فى قلوبهم مرض»

در دلهاى آنان، نوعى بیمارى است

و روح و جانشان براثر آلودگى به گناه، از نعمت سلامت محروم است.

روشن است که منظور از این بیمارى، آفت تردید و حق ستیزى است؛ زیرا همانگونه که بیمارى، بدن را از حالت سلامت و اعتدال خارج مى سازد، آفت تردید نیز با قلب و خرد چنین مى کند.

برخى نیز برآنند که بیمارى، مایه سستى و واماندگى است؛ و از آنجا که بیمارى جسم، سستى و واماندگى اندامها و اعضا را در انجام دادن وظایف خویش درپى دارد، بیمارى قلب یا روح نیز مایه سستى و واماندگى از پرستش و اطاعت خدا است.

«فزادهم اللَّه مرضاً»

در این مورد، دیدگاهها متفاوت است:

1. بعضى معتقدند از آنجا که آیه و دلیل و برهانى که ازسوى خدا آید، بجاى حق پذیرى، بر تردید آنان مى افزاید، در این آیه افزایش بیمارى آنان به خدا نسبت داده شده است. نظیر این آیه در قرآن بسیار است؛ ازجمله در داستان نوح، که مى فرماید: «فَلَمْ یَزِدْهُمْ دُعائى الّا فِرارَاً.»(66) ( و دعوت من، جز بر گریز آنان نیفزود).

و نیز در این آیه شریفه که: «وَ اَمَّاالَّذینَ فى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَتْهُمْ رِجْسَاً اِلى رِجْسِهِمْ وَ ماتُوا وَ هُمْ کافِرُونَ»(67).

2. ابوعلى جبایى بر این باور است که: شرک گرایان و منافقان از شکوفایى و گسترش دین خدا، در دل اندوهگین بودند؛ و خدا با ارزانى داشتن اقتدار بیشتر به مسلمانان و یارى رساندن به پیامبر (ص)، اندوه آنان را افزون ساخت.

3. برخى نیز تقدیر آیه را اینگونه گرفته اند که: «فزادتهم عداوةاللَّه مرضاً» (دشمنى با خدا، بر بیمارى آنان افزود). با این بیان، واژه «عداوة» از آیه حذف شده است؛ بسان این آیه شریفه: «فَوَیْلٌ لِلْقاسِیَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِکْرِاللَّهِ ...»(68)، که واژه «ترک» در آن حذف شده و معناى آن چنین است: «پس واى بر سخت دلانى که یاد خدا در دلهاى آنان راه ندارد.» یا: «واى بر سخت دلان از وانهادن یاد خدا!»

4. آیاتى که با نزول آنها ازجانب خدا، پرده از روى زشتکاریهاى آنان برداشته مى شود، بر اندوه آنان مى افزاید. با این بیان، معناى آیه این مى شود که: «از نزول این آیات، اندوهى در دلهاى آنان ایجاد مى شود، و خدا با فروفرستادن آیات بیشتر و ترسیم چهره کریه آنان، بر اندوهشان مى افزاید».

5. ابومسلم اصفهانى مى گوید: «فزادهم اللَّه مرضاً» نفرین است، نه خبر. پس، مفهوم آیه این است که «خدا، بیمارى آنان را افزون سازد». نظیر این آیه شریفه که: «ثمّ انصرفوا صرف اللَّه قلوبهم.» (آنگاه [از حق ] بازگشتند؛ که خدا دلهایشان را برگرداند و توفیق راهیابى و هدایت را از آنان سلب کند).

«ولهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون»

از آنجا که نفاق پیشگان، خدا و پیامبر او را دروغ و دروغزن انگاشتند و تنها بظاهر اظهار ایمان کردند، عذابى دردناک خواهند داشت. [ نظرات / امتیازها ]
11) هنگامى که به منافقان گفته شود «با دست یازیدن به گناه و زشتى یا بازداشتن مردم از ایمان و تقوا، یا یارى رساندن به کفر گرایان و یا تعریف کتاب و دگرگون ساختن دین خدا، در روى زمین دست به تبهکارى نزنید»، مى گویند: «تنها ماییم که اصلاحگر امور و شئون مردم هستیم؛ و اصلاحات در ابعاد گوناگون به دست ما انجام مى پذیرد، نه دیگران.

در اینکه اینان با آن شیوه ناپسند، چگونه خود را اصلاحگر امور جامعه جا مى زدند، دو دیدگاه مطرح است:

1. نفاق پیشگى و رفتار زشت آنان که از دید مردم باایمان مردود و زشت شمرده مى شد، ازنظر خودشان جالب بود؛ چرا که این، شیوه و شگرد آنان بود و آنها مى خواستند با این سبک، در میان هر دسته و گروهى جا باز کنند.

2. اینان زشتکاریهاى خود را انکار مى کردند و مى گفتند: «ما نه تنها چنین کارهاى زشتى را مرتکب نمى شویم، بلکه اصلاحگر امور و شئون هستیم»؛ و این ادّعایشان، نفاق دیگرى بود که قرآن مى فرماید: «الا انّهم هم المفسدون» (بهوش باشید! اینان - که تباهکارى خویش را اصلاحگرى مى نامند و کردار زشت خود را انکار مى کنند - همان تبهکارانند). [ نظرات / امتیازها ]
12) «ولکن لایشعرون»

امّا خود نمى فهمند و نمى دانند که این کار به صلاح آنان و جامعه اى که در آن زندگى مى کنند، نیست؛ و آگاه نیستند که با این رفتار تبهکارانه خود، چه عذاب دردناکى براى خویش مى خرند. [ نظرات / امتیازها ]
13) «و اذا قیل لهم آمنوا...»

هنگامى که به آنان گفته شود «به پیامبر و کتابى که بر او فرود آمده است، ایمان بیاورید و بسان یاران او، آن حضرت را به رسالت بپذیرید و حقیقت را باور کنید»، مى گویند: «آیا همانند کم خردان به او ایمان بیاوریم؟!»: «اَنؤمن کما آمن السّفهاء؟!» امّا خدا این پندار ابلهانه آنان را نکوهش مى کند و مى فرماید: «اینان خود کم خرد هستند؛ چرا که مگر کم خرد جز این است که چیز باارزشى را تباه مى کند و در همانحال مى پندارد که آن را نگاه داشته است؟! اینان نیز بدون ایمان و تقوا و درست اندیشى، گمان مى برند که باایمان و راه یافته اند. [ نظرات / امتیازها ]
14) و اذا لقواالَّذین آمنوا قالوا آمنّا»

منافقان آنگاه که ایمان آوردگان را مى دیدند، چنین وانمود مى کردند که از آنان هستند؛ و مى گفتند: «ما نیز بسان شما به خدا و پیامبر و آنچه فرود آمده است، ایمان آوردیم». امّا هنگامى که در نهان با یاران شیطان صفت خویش خلوت مى کردند، مى گفتند: «ما هماره با شما خواهیم بود؛ و یاران پیامبر را به باد استهزا گرفته ایم».

ابن عبّاس مى گوید: منظور از یاران شیطان صفت، سردمداران آنان است.

و برخى نیز گفته اند: مقصود گروهى از یهودیان هستند که اینان مزدورشان بودند.

و از حضرت باقر(ع) نقل کرده اند که منظور، کاهنان - یعنى رهبران جاه طلب مذهبى - هستند. [ نظرات / امتیازها ]
15) «اللَّه یستهزئُ بهم...»

درمورد این آیه شریفه که خدا آنان را مسخره مى کند، دیدگاهها متفاوت است:

1. کیفر تمسخر آنان

بعضى معتقدند که خدا آنان را به سبب تمسخرشان کیفر مى کند، و از این کیفر، با اصطلاح «استهزا» یاد شده است؛ چرا که در فرهنگ عرب، جزاى هر عملى را به همان نام ذکر مى کنند. در قرآن نیز آمده است که:

«وَ جَزاؤُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلَها ...»(69)

و کیفر بدى، مانند آن، بدى خواهد بود...

این سخن، بى ربط نیست، چراکه کیفر وقتى عادلانه باشد، بد نیست؛ امّا عنوان آن در اینجا مانند خود گناه، واژه «بد» است.

آیه شریفه زیر نیز بسان آیه گذشته، کیفر «عقوبت» را همان «عقوبت» نامیده است:

وَ اِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ...»(70)

اگر عقوبت کردید، همانگونه که عقوبت شده اید، [عنصر متجاوز را] به عقوبت برسانید...

در اشعار عرب نیز نظیر این مورد، بسیار آمده است.

2. نکوهش منافقان

خدا آنان را براى این کارشان نکوهش مى کند. در فرهنگ عرب نیز بسیار اتّفاق مى افتد که واژه اى را بجاى واژه دیگر که از جهت معنى به آن نزدیک است، بکار مى برند.

3. عذاب و نابودى آنان

ابن عبّاس مى گوید:

معناى آیه شریفه این است که خدا به منافقان نعمت مى دهد و آنان مى پندارند که این نعمت و بخشایش، پاداش کردار آنان است؛ درحالیکه خداوند تنها به این جهت به آنان نعمت مى بخشد که در کردار ظالمانه و زشت خود بمانند و درنتیجه به نگونسارى دنیا و عذاب آخرت گرفتار آیند. آرى؛ از این رو به این نعمت دهى تمسخر گفته شده است که ظاهر آن نعمت، و حقیقت آن کشاندن منافقان به نابودى و کیفرى است که با عملکرد زشت خویش درخور آن شده اند.

4. در این جهان بسان مردم باایمان امّا ...

خداوند منافقان را به دلیل اظهار ایمان در این جهان، در مقررّات ارث، نکاح، دفن و مشابه آن، همردیف مسلمانان قرار داده است امّا به سبب نفاق و کفر درونى، در جهان دیگر، آنان را همانند کفرگرایان عذاب خواهد کرد؛ و این دو شیوه برخورد با آنان در دنیا و آخرت بسان تمسخر آنان است.

5. در دوزخ ...

ابن عبّاس مى گوید:

در روز رستاخیز، هنگامى که منافقان وارد دوزخ مى شوند و درمیان شعله هاى سوزان آتش قرار مى گیرند و راه نجاتى نمى یابند، بناگاه درى به سوى بهشت براى آنان گشوده مى شود و آنان بدان سو هجوم مى برند؛ امّا با نزدیک شدن به آن، در بسته مى شود؛ آنگاه در دیگرى نمایان مى شود و باز هم پس از هجوم آنان، بسته مى شود؛ و همینطور خداوند آنان را به مسخره مى گیرد و مردم باایمان به آنان مى خندند. قرآن مى فرماید:

«فَالْیَوْمَ الَّذینَ آمَنُوا مِنَ الْکُفّارِ یَضْحَکُونَ.»(71)

امّا امروز مؤمنان هستند که به کافران مى خندند.

با ترسیم دیدگاههاى پنجگانه درمورد این آیه شریفه روشن شد که منظور از اینکه خدا آنان را مسخره مى کند، چیست. گفتنى است که تمامى این وجوه را مى توان در تفسیر آیاتى نظیر این آیه شریفه مدّ نظر قرار داد؛ ازجمله در آیاتى چون: «... وَ یَمْکُرُونَ وَ یَمْکُرُاللَّهُ ...»(72) و یا «...یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ ...»(73) که هر دو درمورد منافقان نازل شده است.

«و یمدّهم فى طغیانهم یعمهون»

درخصوص این فراز از آیه شریفه که خداوند چگونه آنان را در طغیانشان کمک مى کند، دو دیدگاه ارائه شده است:

1. خدا به آنان قدرت، امکانات و فرصت مى دهد تا شاید به خود آیند و ایمان آورند؛ امّا آنان همچنان با لجاجت و تعصّب، بر کفر خویش پاى مى فشارند و با حق مى ستیزند.

2. خداوند منافقان را از همه نعمتهاى معنوى - ازقبیل بینش درونى، روشنایى، صفاى دل و وسعت نظر، که به ایمان آوردگان ارزانى داشته - محروم مى سازد تا همچنان در دریاى سهمگین سرگردانى و حیرت غوطه ور باشند. [ نظرات / امتیازها ]
16) «اولئک الَّذین اشترواالضّلالة»

اینان همان کسانى هستند که گمراهى را به بهاى هدایت خریدند

ابن عبّاس در روشنگرى آیه مى گوید: منظور این است که اینان گمراهى را درپیش گرفتند و هدایت را از کف دادند و این دو را با هم مبادله کردند.

یک پرسش: در اینجا این پرسش مطرح مى شود که داد و ستد و مبادله هنگامى درست است که منافقان ایمان و هدایت را داشته باشند و آنگاه آن را دربرابر گمراهى و کفر ازدست بدهند؛ درصورتیکه چنین نیست، چرا که آنان هرگز ایمان نیاوردند. با این بیان، معناى آیه چیست؟

پاسخ: در پاسخ این پرسش، جوابهاى ارائه شده عبارتند از:

1. منظور از واژه «اشتروا» در این آیه، خرید و فروش واقعى نیست؛ بلکه معناى ظاهرى آن در گزینش و دوستى مورد نظر است؛ چرا که خریدار هنگامى کالایى را انتخاب مى کند که آن را دوست داشته باشد؛ و اینان نیز به دلیل دوست داشتن کفر و گمراهى، آن را برگزیدند و از گزینش راه ایمان و هدایت بازماندند.

2. عدّه اى معتقدند که این ایمان، همان توحید گرایى و خداجویى فطرى است که در اعماق جان هر انسانى دمیده شده است و اینان آن نعمت گرانبها را با گمراهى مبادله کردند.

3. و برخى نیز برآنند که: منافقان پیش از برانگیخته شدن پیامبر (ص)، در کتابهاى آسمانى پیشین خوانده بودند که چنین دین و پیامبرى خواهد آمد و به همین جهت به آن ایمان آورده بودند؛ امّا پس از بعثت دگرگونساز پیامبر (ص)، از ایمان مجدّد به حق سرباز زدند و راه سرکشى و گمراهى را درپیش گرفتند، تو گویى ایمان پیشین خود را با کفر و کینه توزى مبادله کردند.

«فما ربحت تجارتهم و ما کانوا مهتدین»

اینان در این داد و ستد خود، سودى نکردند و راه یافته نبودند

آرى؛ یاران درست اندیش و شایسته کردار پیامبر (ص)، در داد و ستد خویش سود کردند و به سوى حق و عدالت و خشنودى خدا و بهشت پرطراوت و زیباى او راه گشودند؛ امّا اینان راه نیافتند و زیان کردند... و چه زیان وحشتناکى!! چرا که ممکن است تاجرى در کار تجارت خود سود نبرد، امّا راه هدایت را درپیش گیرد و در زندگى گمراه نشود، لیکن اینان نه سود بردند و نه راه حق و عدالت و ایمان را یافتند؛ و درست به همین جهت است که قرآن درمورد آنان مى فرماید: «و ما کانوا مهتدین» (و راه یافته [هم ] نبودند).

یک پرسش: مى دانیم که مفهوم سودنبردن در تجارت آن است که سرمایه تاجر مى ماند و سود نمى دهد؛ درحالیکه در این آیه شریفه مى بینیم نه تنها سودى عاید منافقان نشد، سرمایه اصلى خود را نیز ازکف دادند. پس، این چگونه داد و ستد و تجارتى است؟

پاسخ: در آیاتى که گذشت، روشن شد که گمراهى و هدایت دربرابر هم قرار گرفته اند؛ و این نشانگر آن است که منافقان درصدد بودند از هر راه و با هر وسیله اى به سود دست یابند، امّا براثر بداندیشى و عملکرد نادرست، نه تنها سودى نبردند که سرمایه ایمان و هدایت را نیز به همراه سرمایه وجودى خود از کف دادند.

همچنین از مقایسه حال و روز آنان با ایمان آوردگان مى توان به این نتیجه رسید که ایمان آوردگان ایمان و هدایت را برگزیدند و سود این جهان و جهان دیگر را از آنِ خود ساختند؛ امّا آنان با گزینش گمراهى، نه تنها سودى نبردند که یکسره باختند و زیان جبران ناپذیرى بر آنان وارد آمد. [ نظرات / امتیازها ]
 » تفسیر کشاف
10) و استعمال المرض فی القلب یجوز أن یکون حقیقة و مجازا، فالحقیقة أن یراد الالم کما تقول : فی جوفه مرض . و المجاز أن یستعار لبعض أعراض القلب ، کسوء الاعتقاد، و الغل ، و الحسد و المیل إلی المعاصی ، و العزم علیها، و استشعار الهوی ، و الجبن ، و الضعف ، و غیر ذلک مما هو فساد و آفة شبیهة بالمرض کما استعیرت الصحة و السلامة فی نقائض ذلک . و المراد به هنا ما فی قلوبهم من سوء الاعتقاد و الکفر، أو من الغل و الحسد و البغضاء، لان صدورهم کانت تغلی علی رسول الله صلی الله علیه و سلم و المؤمنین غلا و حنقا و یبغضونهم البغضاء التی و صفها الله تعالی فی قوله : (قد بدت البغضاء من أفواههم و ما تخفی صدورهم أکبر) و یتحرقون علیهم حسدا (إن تمسسکم حسنة تسؤهم ) و ناهیک مما کان من ابن أبی و قول سعدبن عبادة لرسول الله صلی الله علیه و سلم : "اعف عنه یا رسول الله واصفح ، فوالله لقد أعطاک الله الذی أعطاک ، و لقد اصطلح أهل هذه البحیرة أن یعصبوه بالعصابة فلما رد الله ذلک بالحق الذی أعطاکه شرق بذلک ". أویراد ما تداخل قلوبهم من الضعف و الجبن و الخور، لان قلوبهم کانت قویة، إما لقوة طمعهم فیما کانوا یتحدثون به : أن ریح الاسلام تهب حینا ثم تسکن ولواءه یخفق أیاما ثم یقر، فضعفت حین ملکها الیأس عند إنزال الله علی رسوله النصر و إظهار دین الحق علی الدین کله . و إما لجراءتهم و جسارتهم فی الحروب فضعفت جبنا و خورا حین قذف الله فی قلوبهم الرعب و شاهدوا شوکة المسلمین و إمداد الله لهم بالملائکة. قال رسول الله صلی الله علیه و سلم : "نصرت بالرعب مسیرة شهر". و معنی زیادة الله إیاهم مرضا أنه کلما أنزل علی رسوله الوحی فسمعوه کفروا به فازدادوا کفرا إلی کفرهم ، فکأن الله هو الذی زادهم ما ازدادوه إسنادا للفعل إلی المسبب له ، کما أسنده إلی السورة فی قوله : (فزادتهم رجسا إلی رجسهم ) لکونها سببا. أو کلما زاد رسوله نصرة و تبسطا فی البلاد و نقصا من أطراف الارض ازدادوا حسدا و غلا و بعضا و ازدادت قلوبهم ضعفا و قلة طمع فیما عقدوا به رجاءهم وجبنا و خورا. و یحتمل أن یراد بزیادة المرض الطبع . و قرأ أبو عمرو فی روایة الاصمعی : مرض ، و مرضا، بسکون الراء: یقال ألم فهو (ألیم ) کوجع فهو و جیع و وصف العذاب به نحو قوله : * تحیة بینهم ضرب وجیع * و هذا علی طریقة قولهم : جد جده . و الالم فی الحقیقة للمؤلم کما أن الجد للجاد. و المراد بکذبهم قولهم آمنا بالله و بالیوم الاخر. و فیه رمز إلی قبح الکذب و سماجته ، و تخییل أن العذاب الالیم لاحق بهم من أجل کذبهم . و نحوه قوله تعالی : ( مما خطیَتهم أغرقوا) و القوم کفرة. و إنما خصت الخطیَت استعظاما لها و تنفیرا عن ارتکابها. و الکذب : الاخبار عن الشی ء علی خلاف ماهو به وهو قبیح کله . و أماما یروی عن إبراهیم علیه السلام أنه کذب ثلاث کذبات ، فالمراد التعریض . ولکن لما کانت صورته صورة الکذب سمی به . و عن أبی بکر رضی الله عنه و روی مرفوعا: "إیاکم و الکذب فإنه مجانب للایمان " و قری ، یکذبون ، من کذبه الذی هو نقیض صدقه ، أو من کذب الذی هو مبالغة فی کذب ، کما بولغ فی صدق فقیل : صدق . و نظیرهما: بان الشی ء و بین ، و قلص الثوب و قلص . أو بمعنی الکثرة کقولهم : موتت البهائم ، و برکت الابل ، أو من قولهم : کذب الوحشی إذا جری شوطا ثم وقف لینظر ما وراءه ، لان المنافق متوقف متردد فی أمره ، و لذلک قیل له مذبذب . و قال علیه السلام : "مثل المنافق کمثل الشاة العائرة بین الغنمین ، تعیر إلی هذه مرة و إلی هذه مرة [ نظرات / امتیازها ]
11) و إذا قیل لهم ) معطوف علی یکذبون . و یجوز أن یعطف علی (یقول آمنا) لانک لو قلت : و من الناس من إذا قیل لهم لاتفسدوا، کان صحیحا، و الاول أوجه . و الفساد: خروج الشی ء عن حال استقامته و کونه منتفعا به ، و نقیضه ، الصلاح ، و هو الحصول علی الحالة المستقیمة النافعة. و الفساد فی الارض : هیج الحروب و الفتن ، لان فی ذلک فساد ما فی الارض و انتفاء الاستقامة عن أحوال الناس و الزروع و المنافع الدینیة و الدنیویة. قال الله تعالی : (و إذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها و یهلک الحرث و النسل )، (أتجعل فیها من یفسد فیها و یسفک الدماء). و منه قیل لحرب کانت بین طی ء: حرب الفساد. و کان فساد المنافقین فی الارض أنهم کانوا یمایلون الکفار و یمالئونهم علی المسلمین بإفشاء أسرارهم إلیهم و إغرائهم علیهم ، و ذلک مما یؤدی إلی هیج الفتن بینهم ، فلما کان ذلک من صنیعهم مؤدیا إلی الفساد قیل لهم : لاتفسدوا، کما تقول للرجل : لاتقتل نفسک بیدک ، و لاتلق نفسک فی النار، إذا أقدم علی ما هذه عاقبتة. و "إنما" لقصر الحکم علی شی ء، کقولک : إنما ینطق زید، أو لقصر الشی ء علی حکم کقولک : إنما زید کاتب . و معنی (إنما نحن مصلحون ) أن صفة المصلحین خلصت لهم و تمحضت من غیر شائبة قادح فیها من وجه من وجوه الفساد [ نظرات / امتیازها ]
12)
و (ألا) مرکبة من همزة الاستفهام و حرف النفی ، لاعطاء معنی التنبیه علی تحقق مابعدها، و الاستفهام إذا دخل علی النفی أفاد تحقیقا کقوله ، (ألیس ذلک بقادر) ؟ و لکونها فی هذا المنصب من التحقیق ، لاتکاد تقع الجملة بعدها إلا مصدرة بنحو ما یتلقی به القسم . و أختها التی هی "أما" من مقدمات الیمین و طلائعها: * أما والذی لایعلم الغیب غیره * * أما والذی أبکی و أضحک * رد الله ماادعوه من الانتظام فی جملة المصلحین أبلغ رد و أدله علی سخط عظیم ، و المبالغة فیه من جهة الاستئناف و ما فی کلتا الکلمتین ألا. و إن من التأکیدین و تعریف الخبر و توسیط الفصل . و قوله : (لا یشعرون ) أتوهم فی النصیحة من وجهین : أحدهما تقبیح ما کانوا علیه لبعده من الصواب و جره إلی الفساد و الفتنة. و الثانی : تبصیرهم الطریق الاسد من اتباع ذوی الاحلام ، و دخولهم فی عدادهم ، فکان من جوابهم أن سفهوهم لفرط سفههم ، و جهلوهم لتمادی جهلهم . و فی ذلک تسلیة للعالم مما یلقی من الجهلة. فإن قلت : کیف صح أن یسند "قیل " إلی "لاتفسدوا، و آمنوا" و إسناد الفعل إلی الفعل مما لا یصح ؟ قلت : الذی لایصح هو إسناد الفعل إلی معنی الفعل ، و هذا إسناد له إلی لفظه ، کأنه قیل : و إذا قیل لهم هذا القول و هذا الکلام . فهو نحو قولک : "ألف " ضرب من ثلاثة أحرف . و منه : زعموا مطیة الکذب [ نظرات / امتیازها ]
14)
و یقال لقیته و لاقیته إذا استقبلته قریبا منه ، وهو جاری ملاقی و مراوقی . و قرأ أبوحنیفة: و إذا لاقوا. و خلوت بفلان و إلیه ، إذا انفردت معه . و یجوز أن یکون من "خلا" بمعنی : مضی ، و خلاک ذم : أی عداک و مضی عنک . و منه : القرون الخالیة، و من "خلوت به " إذا سخرت منه وهو من قولک : خلا فلان بعرض فلان یعبث به . و معناه : و إذا أنهوا السخریة بالمؤمنین إلی شیاطینهم و حدثوهم بها. کما تقول : أحمد إلیک فلانا، و أذمه إلیک . و شیاطینهم : الذین ماثلوا الشیاطین فی تمردهم . و قد جعل سیبویه نون الشیطان فی موضع من کتابه أصلیة، و فی آخر زائدة. و الدلیل علی أصالتها قولهم : تشیطن ، و اشتقاقه من "شطن " إذا بعد، لبعده من الصلاح و الخیر. و من "شاط" إذا بطل إذا جعلت نونه زائدة. و من أسمائه الباطل . (إنا معکم ) إنا مصاحبوکم و موافقوکم علی دینکم . فإن قلت : لم کانت مخاطبتهم المؤمنین بالجملة الفعلیة، و شیاطینهم بالاسمیة محققة بأن ؟ قلت : لیس ما خاطبوا به المؤمنین جدیرا بأقوی الکلامین و أوکدهما، لانهم فی ادعاء حدوث الایمان منهم و نشئه من قبلهم ، لا فی ادعاء أنهم أوحدیون فی الایمان غیر مشقوق فیه غبارهم ، و ذلک إما لان أنفسهم لاتساعدهم علیه ، إذ لیس لهم من عقائدهم باعث و محرک ، و هکذا کل قول لم یصدر عن أریحیة و صدق رغبة و اعتقاد. و إما لانه لایروج عنهم لو قالوه علی لفظ التوکید و المبالغة. و کیف یقولونه و یطمعون فی رواجه و هم بین ظهرانی المهاجرین و الانصار الذین مثلهم فی التوراة و الانجیل . ألا تری إلی حکایة الله قول المؤمنین : (ربنا إننا آمنا). و أما مخاطبة إخوانهم ، فهم فیما أخبروا به عن أنفسهم من الثبات علی الیهودیة و القرار علی اعتقاد الکفر، و البعد من أن یزلوا عنه علی صدق رغبة و وفور نشاط و ارتیاح للتکلم به ، و ما قالوه من ذلک فهو رائج عنهم متقبل منهم ، فکان مظنة للتحقیق و مئنة للتوکید. فإن قلت : أنی تعلق قوله : (إنما نحن مستهزئون ) بقوله (إنا معکم ) قلت : هو توکید له ، لان قوله (إنا معکم ) معناه الثبات علی الیهودیة. و قوله : (إنما نحن مستهزئون ) رد للاسلام و دفع له منهم ، لان المستهزی بالشی ء المستخف به منکر له و دافع لکونه معتدا به ، و دفع نقیض الشی ء تأکید لثباته أو بدل منه ، لان من حقر الاسلام فقد عظم الکفر. أو استئناف ، کأنهم اعترضوا علیهم حین قالوا لهم : (إنا معکم )، فقالوا: فما بالکم إن صح أنکم معنا توافقون أهل الاسلام فقالوا: إنما نحن مستهزئون . و الاستهزاء: السخریة و الاستخفاف ، و أصل الباب الخفة من الهزء و هو القتل السریع و هزأ یهزأ: مات علی المکان . عن بعض العرب : مشیت فلغبت فظننت لاهزأن علی مکانی . و ناقته تهزأ به : أی تسرع و تخف . فإن قلت : لایجوز الاستهزاء علی الله تعالی ، لانه متعال عن القبیح ، و السخریة من باب العیب و الجهل . ألا تری إلی قوله : (قالوا أتتخذنا هزؤا قال أعوذ بالله أن أکون من الجاهلین )، فما معنی استهزائه بهم ؟ قلت : معناه إنزال الهوان و الحقارة بهم ، لان المستهزی غرضه الذی یرمیه هو طلب الخفة و الزرایة ممن یهزأ به ، و إدخال الهوان و الحقارة علیه ، و الاشتقاق کما ذکرنا شاهد لذلک . و قد کثر التهکم فی کلام الله تعالی بالکفرة. و المراد به تحقیر شأنهم و ازدراء أمرهم ، والدلالة علی أن مذاهبهم حقیقة بأن یسخر منها الساخرون و یضحک الضاحکون . و یجوز أن یراد به ما مر فی (یخادعون ) من أنه یجری علیهم أحکام المسلمین فی الظاهر، و هو مبطن بادخار ما یراد بهم ، و قیل : سمی جزاء الاستهزاء باسمه کقوله : (و جزاء سیئة سیئة مثلها)، (فمن اعتدی علیکم فاعتدوا علیه [ نظرات / امتیازها ]
15) فإن قلت : کیف ابتدی ء قوله : (الله یستهزی ء بهم ) ولم یعطف علی الکلام قبله . قلت : هو استئناف فی غایة الجزالة و الفخامة. وفیه أن الله عز و جل هو الذی یستهزی ء بهم الاستهزاء الابلغ ، الذی لیس استهزاؤهم إلیه باستهزاء و لا یؤبه له فی مقابلته ، لما ینزل بهم من النکال و یحل بهم من الهوان و الذل . و فیه أن الله هو الذی یتولی الاستهزاء بهم انتقاما للمؤمنین ، و لا یحوج المؤمنین أن یعارضوهم باستهزاء مثله . فان قلت : فهلا قیل الله مستهزی بهم لیکون طبقا لقوله (إنما نحن مستهزئون ) قلت : لان (یستهزی ) یفید حدوث الاستهزاء و تجدده وقتا بعد وقت ، و هکذا کانت نکایات الله فیهم و بلایاه النازلة بهم (أولا یرون أنهم یفتنون فی کل عام مرة أو مرتین ) و ما کانوا یخلون فی أکثر أوقاتهم من تهتک أستار و تکشف أسرار، و نزول فی شأنهم و استشعار حذر من أن ینزل فیهم (یحذر المنافقون أن تنزل علیهم سورة تنبئهم بما فی قلوبهم )، (قل استهزئوا إن الله مخرج ما تحذرون ). (و یمدهم فی طغیانهم ) من مد الجیش و أمده إذا زاده و ألحق به ما یقویه و یکثره . و کذلک مد الداوة و أمدها: زادها ما یصلحها. و مددت السرج و الارض : إذا استصلحتهما بالزیت و السماد. و مده الشیطان فی الغی و أمده : إذا واصله بالوساوس حتی یتلا حق غیه و یزداد انهماکا فیه . فإن قلت : لم زعمت أنه من المدد دون المد فی العمر و الاملاء و الامهال ؟ قلت : کفاک دلیلا علی أنه من المدد دون المد قراءة ابن کثیر و ابن محیصن : (و یمدهم )، و قراءة نافع : (و إخوانهم یمدونهم ) علی أن الذی بمعنی أمهله إنما هو مد له مع اللام کأملی له . فان قلت : فکیف جاز أن یولیهم الله مددا فی الطغیان و هو فعل الشیاطین ؟ ألا تری إلی قوله تعالی : (و إخوانهم یمدونهم فی الغی )؟ قلت : إما أن یحمل علی أنهم لما منعهم الله ألطافه التی یمنحها المؤمنین ، و خذلهم بسبب کفرهم و إصرار هم علیه ، بقیت قلوبهم بتزاید الرین و الظلمة فیها، تزاید الانشراح و النور فی قولب المؤمنین فسمی ذلک التزاید مددا. و أسند إلی الله سبحانه لانه مسبب عن فعله بهم بسبب کفرهم . و إما علی منع القسر و الالجاء و إما علی أن یسند فعل الشیطان إلی الله لانه بتمکینه و إقداره و التخلیة بینه و بین إغواء عباده .فإن قلت : فما حملهم علی تفسیر المد فی الطغیان بالامهال و موضوع اللغة کما ذکرت لا یطاوع علیه ؟ قلت : استجرهم إلی ذلک خوف الاقدام علی أن یسندوا إلی الله ما أسندوا إلی الشیاطین ولکن المعنی الصحیح ما طابقه اللفظ و شهد لصحته ، و إلا کان منه بمنزلة الاروی من النعام . و من حق مفسر کتاب الله الباهر و کلامه المعجز، أن یتعاهد فی مذاهبه بقاء النظم علی حسنه و البلاغة علی کمالها و ما وقع به التحدی سلیما من القادح ، فاذا لم یتعاهد أوضاع اللغة فهو من تعاهد النظم و البلاغة علی مراحل . و یعضد ما قلناه قول الحسن فی تفسیره : فی ضلالتهم یتمادون ، و أن هؤلاء من أهل الطبع . و الطغیان : الغلو فی الکفر، و مجاوزة الحد فی العتو. و قرأ زیدبن علی رضی الله عنه : (فی طغیانهم ) بالکسر و هما لغتان ، کلقیان و لقیان ، و غنیان و غنیان . فان قلت : أی نکتة فی إضافته الیهم ؟ قلت : فیها أن الطغیان و التمادی فی الضلالة مما اقترفته أنفسهم واجترحته أیدیهم ، و أن الله بری ء منه ردا لاعتقاد الکفرة القائلین : لو شاء الله ما أشرکنا، و نفیا لوهم من عسی یتوهم عند إسناد المد إلی ذاته لو لم یضف الطغیان الیهم لیمیط الشبه و یقلعها و یدفع فی صدر من یلحد فی صفاته . و مصداق ذلک أنه حین أسند المد إلی الشیاطین ، أطلق الغی ولم یقیده بالاضافة فی قوله : (و إخوانهم یمدونهم فی الغی ). و العمه : مثل العمی ، إلا أن العمی عام فی البصر و الرأی ، و العمه فی الرأی خاصة، وهو التحیر و التردد، لا یدری أین یتوجه . و منه قوله : بالجاهلین العمه ، أی الذین لا رأی لهم و لا درایة بالطرق . و سلک أرضا عمهاء: لا منار بها [ نظرات / امتیازها ]
16)
و معنی اشتراء الضلالة بالهدی : اختیارها علیه و استبدالها به ، علی سبیل الاستعارة، لان الاشتراء فیه إعطاء بدل و أخذ آخر. و منه : أخذت بالجمة راسا أزعرا وبالثنایا الواضحات الدردرا و بالطویل العمر عمرا حیدرا کما اشتری المسلم إذ تنصرا و عن وهب : قال الله عز و جل فیما یعیب به بنی إسرائیل : "تفقهون لغیر الدین ، و تعلمون لغیر العمل ، و تبتاعون الدنیا بعمل الاخرة". فان قلت : کیف اشتروا الضلالة بالهدی و ما کانوا علی هدی ؟ قلت : جعلوا لتمکنهم منه و إعراضه لهم کأنه فی أیدیهم ، فإذا ترکوه إلی الضلالة فقد عطلوه و استبدلوها به ، و لان الدین القیم هو فطرة الله التی فطر الناس علیها، فکل من ضل فهو مستبدل خلاف الفطرة. (و الضلالة) الجور عن القصد و فقد الاهتداء. یقال : ضل منزله ، و ضل دریص نفقه فاستعیر للذهاب عن الصواب فی الدین . و الربح : الفضل علی رأس المال ، و لذلک سمی : الشف ، من قولک : أشف بعض ولده علی بعض ، إذا فضله . و لهذا علی هذا شف . و التجارة: صناعة التاجر، وهو الذی یبیع و یشتری للربح . و ناقة تاجرة: کأنها من حسنها و سمنها تبیع نفسها. و قرأ ابن أبی عبلة (تجاراتهم ). فإن قلت : کیف أسند الخسران إلی التجارة و هو لاصحابها؟ قلت : هو من الاسناد المجازی ، وهو أن یسند الفعل إلی شی ء یتلبس بالذی هو فی الحقیقة له ، کما تلبست التجارة بالمشترین . فإن قلت : هل یصح : ربح عبدک و خسرت جاریتک ، علی الاسناد المجازی ؟ قلت : نعم إذا دلت الحال . و کذلک الشرط فی صحة: رأیت أسدا، و أنت ترید المقدام ، إن لم تقم حال دالة لم یصح . فإن قلت : هب أن شراء الضلالة بالهدی وقع مجازا فی معنی الاستبدال ، فما معنی ذکر الربح و التجارة؟ کأن ثم مبایعة علی الحقیقة. قلت : هذا من الصنعة البدیعة التی تبلغ بالمجاز الذروة العلیا، وهو أن تساق کلمة مساق المجاز، ثم تقفی بأشکال لها و أخوات ، إذا تلاحقن لم تر کلاما أحسن منه دیباجة و أکثر ماء ورونقا، و هو المجاز المرشح . و ذلک نحو قول العرب فی البلید: کأن أذنی قلبه خطلا، و إن جعلوه کالحمار، ثم رشحوا ذلک روما لتحقیق البلادة، فادعوا لقلبه أذنین ، وادعوا لهما الخطل ، لیمثلوا البلادة تمثیلا یلحقها ببلادة الحمار مشاهدة معاینة. و نحوه : و لما رأیت النسر عز ابن دأیة و عشش فی و کریه جاش له صدری لما شبه الشیب بالنسر، والشعر الفاحم بالغراب ، أتبعه ذکر التعشیش و الوکر. و نحوه قول بعض فتاکهم فی أمه : فما أم الردین و إن أدلت بعالمة بأخلاق الکرام إذا الشیطان قصع فی قفاها تنفقناه بالحبل التوام أی إذا دخل الشیطان فی قفاها استخرجناه من نافقائه بالحبل المثنی المحکم . یرید: إذا حردت و أساءت الخلق اجتهدنا فی إزالة غضبها و إماطة ما یسوء من خلقها. استعار التقصیع أولا، ثم ضم إلیه التنفق ، ثم الحبل التوام . فکذلک لما ذکر سبحانه الشراء أتبعه مایشا کله و یواخیه و ما یکمل و یتم بانضمامه إلیه ، تمثیلا لخسارهم و تصویرا لحقیقته . فإن قلت : فما معنی قوله (فما ربحت تجارتهم و ماکانوا مهتدین )؟ قلت : معناه أن الذی یطلبه التجار فی متصرفاتهم شیئان : سلامة رأس المال ، و الربح . و هؤلاء قد أضاعوا الطلبتین معا، لان رأس مالهم کان هو الهدی ، فلم یبق لهم مع الضلالة. و حین لم یبق فی أیدیهم إلا الضلالة، لم یوصفوا بإصابة الربح . و إن ظفروا بما ظفروا به من الاغراض الدنیویة، لان الضال خاسر دامر، و لانه لایقال لمن لم یسلم له رأس ماله : قد ربح ، و ما کانوا مهتدین لطرق التجارة کما یکون التجار المتصرفون العالمون بما یربح فیه و یخسر [ نظرات / امتیازها ]
  نيره تقي زاده فايند - یوسفعلی
8) 33. We now come to a third class of people, the hypocrites. They are untrue to themselves, and therefore their hearts are diseased ( 2:10 ). The disease tends to spread, like all evil. They are curable but if they harden their hearts, they soon pass into the category of those who deliberately reject light. [ نظرات / امتیازها ]
10) 33. We now come to a third class of people, the hypocrites. They are untrue to themselves, and therefore their hearts are diseased ( 2:10 ). The disease tends to spread, like all evil. They are curable but if they harden their hearts, they soon pass into the category of those who deliberately reject light. [ نظرات / امتیازها ]
12) 35. Much mischief is caused (sometimes unwittingly) by people who think that they have a mission of peace, when they have not even a true perception of right and wrong. By their blind arrogance they depress the good and encourage the evil. [ نظرات / امتیازها ]
13) 36. This is another phase of the hypocrite and the cynic. "Faith," he says, "is good enough to fools." But his cynicism may be the greatest folly in the eyes of Allah. [ نظرات / امتیازها ]